در ايران نيز براى نخستين بار در سال 1266 ( 1811 م . ) دانشجويانى به اروپا اعزام شدند . اين يكى از برنامه‌هاى نوگرايانهء عباس ميرزا بود . « 1 » در زمان ناصر الدين شاه اين كار در حد گسترده‌اى ادامه يافت . « 2 » تأثير اين اقدام در تحولات بعدى اين جوامع ، در خور توجه است . بسيارى از روشنفكران صدر اول اين كشورها ، كه در جهت اصلاح و نوسازى پيشگام بودند ، از ميان اين دانشجويان برخاستند . « 3 » در مصر رفاعة رافع الطهاوى ، پيشگام اصلاح در آن كشور ، در شمار نخستين دسته از محصلان مصرى بود كه به دستور محمد على به فرانسه فرستاده شدند . « 4 » در ايران نيز ميرزا صالح شيرازى ، بنيانگذار اولين روزنامه در ايران ، و ميرزا جعفر خان مشير الدولهء تبريزى در زمرهء دانشجويانى بودند كه از طرف عباس ميزا براى تحصيل به خارج فرستاده شدند . ميرزا ملكم خان نيز مسلمان ارمنى زاده‌اى بود كه تحصيلات خود را در اروپا گذرانده بود . اين افراد در مراحل گوناگون نوسازى كشور ، وظايف مهمى را عهده‌دار بودند . « 5 » ارمغان بسيارى از اين دانشجويان ، تنها علم و دانش و حرفه و فن نبود ، بلكه آنان كوله‌بارى از سياست و كلام و فرهنگ و اخلاق و آداب و رسوم اجتماعى غرب را همراه با احساس شيفتگى و اعجاب با خود آورده بودند « 6 » كه از بيگانگى و شكافى بزرگ ميان دو فرهنگ حكايت مىكرد . ديگر جامعهء مسلمانان در دنياى حصار كشيدهء خود به سر نمىبرد و ناچار به رويارويى با تمدن و دانش جديد بود . اما افسوس كه فرصت‌هاى بسيارى سپرى گشته و فاصله آن قدر زياد شده بود كه جامعه نه قدرت هضم كردن فرهنگ نوين مطرح شده را داشت و نه ياراى آن را كه در برابرش بايستد . سد مقاومت شكست و سيل بنيادكن تمدن بيگانه پايه‌هاى همهء نهادهاى اجتماعى را متزلزل ساخت . احساس ضعف و ناتوانى كه با شكست‌هاى نظامى پديد آمده بود به نهايت رسيد و تنها احساس بىاعتمادى به خود و داشته‌هاى خود ماند و

--> ( 1 ) . عبد الهادى حائرى ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 309 . ( 2 ) . رسول جعفريان ، ذهنيت غربى در تاريخ معاصر ما ، ص 69 . ( 3 ) . همان ، ص 15 . ( 4 ) . حميد عنايت ، سيرى در انديشهء سياسى عرب ، ص 27 . ( 5 ) . عبد الهادى حائرى ، تشيع و مشروطيت در ايران ، ص 12 . ( 6 ) . سيد ابو الحسن على ندوى ، ارزيابى تمدن غرب ، ص 242 .